تاريخ : ۱۳٩٢/۱٢/٤ | ۱۱:٥٧ ‎ق.ظ | نویسنده : ح.فیروزنیا

بسم الله الرحمن الرحیم

 سلام و رحمة الله و برکاته، در این مجال به توفیق حضرت حق جلَّ و اعلی در نظر دارم شما دانش آموزان گرامی و سایر کاربران عزیز را با مسأله وقف و ابتداء در قرائت قرآن و کریم بیشتر آشنا نمایم. امید است که خداوند تعالی توفیق روزافزون کسب معارف عالیه اسلام را  همراه عمل به همه ما عنایت فرماید به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.

اللهم صلِّ علی محمدٍ و آلِ محمدٍ

وقف و ابتداء(1)

وقف یعنی منع کردن از چیزی است.در اصطلاح عبارت است از قطع صدا و تنفس بر کلمه.  ابتداء به معنای مصدری آن یعنی آغازیدن و شروع می باشد. وقف و ابتداء یکی از ملاک های تعیین میزان صحت و تسلط بر قرائت قرآن کریم، و از شرایط لازم آن است.
بحث وقف و ابتداء یکی از مهمترین مباحث هر زبانی خصوصاً زبان قرآن است، زیرا هر انسانی برای ادامة حیات خود به طور طبیعی در هر چند ثانیه باید یک بار نَفَس تازه کند؛ در هنگام صحبت کردن و یا قرائت متنی ناچار است برای نَفَس تاره کردن، کلام خود را قطع و پس از تازه کردن نَفَس به صحبت و یا قرائت خود ادامه دهد؛ برای رساندن معنی مطلوب حتماً لازم است که جای مناسبی را برای وقف کردن انتخاب و پس از نَفَس تازه کردن از جای مناسب به صحبت یا قرائت خود ادامه دهد.

ادامه


برای روشن شدن اهمیّت وقف و ابتداء، توجّه شما را به مثال زیر جلب می‌کنیم.
فرض کنید حاکمی این حکم را برای اجرا صادر کند:
«عفو لازم نیست اعدامش کنید».
اگر مجری، بعد از کلمة «عفو» وقف کند، یک معنی و اگر بعد از «لازم نیست» وقف کند، معنای ضدّ آن حاصل خواهد شد.
در سایر زبان‌ها نیز اهمیّت وقف و ابتداء چنین است و اهمیّت آن وقتی بیشتر می‌شود که متن انشاء شده در حکم قانون و لازم الاجراء باشد.
شکّی نیست که قرآن، کتابی است آسمانی که از طرف خداوند متعال بر پیامبرش حضرت محمد بن عبدالله صلّی الله علیه وآله برای هدایت بشریّت نازل شده است و همة انسان‌ها موظّفند که آن را تلاوت کرده و به فرامین آن عمل کنند. با توجّه به این که هر انسانی ناچار است در هر چند پانیه یک بار نَفَس تازه کند نمی‌تواند یک سوره یا یک قصّه و یا حکمی را با یک نَفَس بخواند و ناچار است برای نَفَس تاره کردن، صدای خود را قطع (وقف) و پس از تازه کردن نَفَس دوباره به قرائت خود ادامه دهد (ابتداء) و برای این که خلل و فسادی در معنی وارد نشود باید جای مناسبی را برای وقف انتخاب کند و از جای مناسبی نیز شروع نماید.
در اهمیّت بحث وقف و ابتداء در تلاوت قرآن همین بس که حضرت علی بن ابی طالب علیه السَّلام ، درمعنای این آیه: « وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَدْتیلاً» حفظ وقوف را نیمی از ترتیل قرآن دانسته‌اند. «اَلتّرتیلُ حَفْظُ الْوُقُوفِ وَ بَیانُ الْحُرُوفِ»[1] و علمای قرائت بر این عقیده هستند که «مَن لَمْ یَعْرِفِ الّوَقْفَ، لَمْ یَعْلَمِ الْقُرَآنَ».[2]
علّت آن روشن است، چرا که با رعایت وقف و ابتداء می‌توان معانی مختلف یا متناقض و یا متباین بین دو جلمه را تشخیص داد.
در کتاب «المُکتَفی فِی الوَقفِ وَ الاِبتداء» از عَدِیّ بن حاتم نقل می‌کند که روزی دو نفر به محضر حضرت رسول اکرم صلّی الله علیه وآله شرفیاب شدند و اسلام آوردند. یکی از آنان کلمه شهادتین (تصدیق به یگانگی خداوند و پیامبری حضرت محمدّ صلّی الله علیه وآله) را بیان کرد و گفت‌ : « مَنْ یُطِعِ اللهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ رَشَدَ وَ مَنْ یَعْصِهِما» ودر این قسمت از گتفار خویش «وقف» نمود. و سپس ادامه داد «فَقَدْ غَوی» پیامبر فرمودند: بلند شو، تو بد گوینده‌ای هستی[3]. گوینده در صورتی که می‌خواست در اثنای جمله وقف کند. می‌بایست بر سر کلمة «فَقَدْ رَشَدَ» توقف می‌کرد و سپس ادامه می‌داد «وَ مَنْ یَعْصِهِما فَقَدْ غَوی» و یا هر دو جمله رابا هم به پایان رساند. (معنی صحیح جمله فوق چنین است. هر کس از خدا و رسولش پیروی کند به تحقیق هدایت شده و هر کس نافرمانی کند هر آینه گمراه شده است).
حال که اهمیّت وقف و ابتداء روشن گردید، خلاصه‌ای از مباحث آن را که آشنایی و مراعات آن‌ها در قرائت قرآن لازم است متذکّر می‌شویم، سپس روش تدریس آن را بیان می‌کنیم.
علمای تجوید به مناسبت مبحث وقف، دو اصطلاح «قَطع» و«سَکت» را نیز توضیح می‌دهند زیرا هر سه «وَقف، قَطع، سَکت» در یک جهت «که قطع صوت باشد» باهم مشترکند.
وقف: در لغت به معنی «باز داشتن» و در اصطلاح تجوید عبارت است از «قطع کردن صدا بر آخرکلمه برای تازه کردن نَفَس (به اندازه یک نَفَس تازه کردن معمولی) به قصد ادامة قرائت».
قطع: در لغت به معنی «جدا کردن»و در اصطلاح تجوید عبارتست از «قطع کردن صدا بر آخر کلمه به منظور پایان دادن قرائت».
سَکتْ: در لغت به معنی «خاموش شدن» و در اصطلاح تجوید عبارتست از «قطع کردن صدا به اندازة کمتر از مدّت زمانی که در وقف لازم است (دو حرکت) بدون تازه کردن نَفَس وادامه قرائت».
بنابر این تفاوت میان «وقف» و «سکت» در این است که در وقف، صوت و نفس همزمان با هم قطع می‌شوند ولی در «سکت» فقط صوت (به اندازة دو حرکت) قطع می‌شود بدون قطع نفس.
موارد سکت در قرآن: بنابر روایت حفص در قرائت عاصم عبارتست از:
1 ـ عِوَجًا * قَیِّمًا[4] .که به صورت (عِوَجا * قَیِمًّا) قرائت می‌شود.
بنابراین کلمة «عِوَجًا» در وقف و وصل به یک شکل خوانده می‌شود، چرا که روش انجام سکت مانند روش انجام وقف می‌باشد با این تفاوت که در سکت، نَفَس تازه نمی‌شود فقط صدا به اندازة دو حرکت قطع می‌شود.
2 ـ مِنْ مَرْقَدِنا. هذا .[5] بین این دو کلمه وقف نیز می‌توان کرد.
3 ـ وَقیلَ منْ. راقٍِ.[6]
4 ـ کلاّبَلْ. رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ.[7]
در رابطه با مبحث وقف دو حالت است که باید مورد بررسی قرار گیرد.
الف ـ شناخت جاهایی که می‌توان بر آن وقف کرد.
ب ـ آشنایی با روش وقف کردن بر آخر کلمات.
الف: جاهایی که می‌‌توان بر آن وقف کرد
علمای تجوید برای وقف تقسیم‌بندی‌های مختلفی انجام داده‌اند، از میان آن‌ها تقسیم‌بندی ابن الجَزَری (صاحب کتاب اَلنَّشر فی قراءات العشر) از علمای قرن هشتم هجری که نسبتاً جامعتر است انتخاب و مختصری دربارة آن توضیح می‌دهیم.
به طور کلّی وقف بر دو قسم است «اختیاری» و «اضطراری» اگر کلام تمام باشد «اختیاری» و اگر ناقص باشد «اضطراری» خواهد بود، چرا که هیچ عاقلی بدون جهت درجایی که کلام تمام نشده وقف نمی‌کند، مگر این که به خاطر کمبود نفس یا جهل و فراموشی و یا عطسه و سرفه و...ناچار شود. به این وقف «وقف قبیح» می‌گویند، چرا که کلام ناقص و ناتمام است و نه تنها فائده‌ای در بر ندارد بلکه دربعضی مواقع خلاف مقصود را نیز می‌رساند که در این صورت به آن «وقف اقَبح» می‌گویند، مانند توقف برکلمه‌ «الصلوة» در آیة.
«سوره نساء آیه 43 » [8].
وقف اختیاری خود بر سه قسم است 1 ـ وقف تام: اگر کلام از جهت لفظ و معنی تمام باشد و هیچ رابطه‌ای با بعدش نداشته باشد در این صورت وقف آن ،«تام» خواهد بود، چرا که کلام تمام است، مانند وقف بر کلمه «المفلحون» در آیة.
(سوره بقره ، آیه 5 و 6)[9].
در چنین مواردی، بهتر است که وقف انجام گیرد و سپس از جمله بعدی شروع شود.
در بعضی جاها وقف لازم و حتمی می‌باشد و آن وقتی است که وصل آن موجب تغییر و فساد معنی ومفهوم آیات قرآنی می‌شود، در این صورت به آن «وقف اتم» می‌گویند، مانند: وقف بر کلمة «العقاب» در آیة:
«سوره حشر، آیه 7 و 8 »[10].
2 ـ وقف کافی: اگر کلام از جهت لفظ تمام باشد ولی از نظر معنی وابستگی به ما بعد داشته باشد در این صورت وقف آن، کافی خواهد بود زیرا کلام کفایت از ما بعد می‌کند و مابعد نیز بی‌نیاز از آن خواهد بود، مانند: وقف بر کلمة «مَرَضًا» در آیة:
«سوره بقره، آیه 10.»[11]
در این جا جملة اوّل از نظر لفظ تمام است ولی از نظر معنی راجع به منافقین است که در عبارت بعدی هنوز ادامه دارد.
در چنین مواردی، هم می‌توان وقف کرد و بدون باز گشت به ماقبل، از بعد آن شروع کرد و هم می‌توان دو عبارت را با هم وصل کرد.
3 ـ وقف حسن. اگر کلام به تنهایی تمام باشد، با این حال وابستگی لفظی نیز به مابعد داشته باشد و این یا به خاطر«موصوف» بودن است و کلام بعدی «صفت» است برای آن، و یا به خاطر «مستثنی منه» بودن است و کلام بعدی «مستثنی» است وامثال آن، مانند وقف بر کلمة «لِلّهِ» در «اَلْحَمدِّ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ» در این صورت جمله تمام و مفهوم خواهد بود ( حمدّ مخصوص خداوند است) ولی از نظر لفظی وابستگی به مابعدش دارد، چرا که «ربّ العالمین» صفت برای «الله» می‌باشد.
در این جا (در صورت کمبود نفس) وقف حسن و نیکو است ولی نمی‌توان از بعد آن شروع کرد، چرا که جمله بعدی از نظر لفظ وابستگی به قبلش دارد و باید با هم خوانده شوند، مگر این که در آخر آیه باشد، در این صورت اکثر قرّاء اجازة شروع را داده‌اند به دلیل روایتی که از ام السّلمه «رضوان الله علیها» نقل شده که فرمودند پیامر اکرم صلّی الله علیه وآله بر سر آیات وقف می‌کرده‌اند: «کَانَ اِذا قَرَأَ قَطَعَ قَراءَتَهُ ایَةً ایَةً».
لازمة شناختن محل وقف، آشنایی با ادبیات و معانی کلمات عرب می‌باشد و با توجّه به این که همة مسلمان‌ها عرب زبان نمی‌باشند، علمای قرائت علامت‌هایی را معرفی کردند تا راهنمای محل مناسب برای وقف کردن باشد، نخستین شخصی که این علامت‌ها را معرفی کرد «علاّمه شیخ عبدالله ابو جعفر طیغور سجاوندی» بود از این رو آن علامت‌ها به «رموز سجاوندی» مشهور گردید.
انواع وقف نزد سجاوندی شش نوع بود که برای هر یک رمزی مشخّص کرد و آن‌ها عبارتند از‌:
«مـ» نشانه «وقف لازم»: به موجب این علامت وقف لازم و حتمی است و در جاهایی قرار داده می‌شود که وصل به مابعد، معنی کلام را تغییر دهد، (مترادف باوقف اتم). مانند:
«سورة انعام، آیه 36».[12]
«ط» نشانه «وقف مطلق»: به موجب این علامت ابتدای به ما بعد بسیار نیکو است و در جاهایی قرار داده می‌شود که محل وقف از نظر لفظ و معنی تمام باشد، (مترادف با وقف تام)، مانند^
«سورة بقره، آیه 107.»[13]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . تفسیر الصافی، ج 1 ، ص 45 ـ بحار الانوار، ج 67، ص 323.
[2] . النشر، جدل اوّل ، صفحه 225.
[3] .المکتفی فی الوقف و الابتداء ص 103 (باب فٍی الخَضَّ علی تعلیم التام).
[4] . سوره کهف، آیه 1.
[5] . سوره یس، آیه 52.
[6] . سوره قیامة، آیه 27.
[7] .سوره مطففین. آیه 14.
[8] . سوره نساء، آیه 43.
[9] .سوره بقرة، آیه 5 و 6.
[10] . شوره حشر، آیه 7 و 8.
[11] .سوره بقره، آیه 10.
[12] . سورة انعام، آیه 36.
[13] .سورة بقره، آیه 107.



  • پوسته های وطن
  • آریس موب
  • کارت شارژ همراه اول