تاريخ : ۱۳٩٥/۸/٢٧ | ٤:۱٤ ‎ق.ظ | نویسنده : ح.فیروزنیا

بسم الله الرحمن الرحیم

پژوهش، یا تحقیق علمی و عملی، از ضروریات زندگی فردی و اجتماعی انسان است. پیشرفت ها همه محصول، زندگی پژوهش محور انسانهایی است که بخش اعظمی از سرمایه عمر خود را در کشف حقایق و نشر آن صرف کرده اند.بنابر این ادامه راه رشد و پیشرفت زندگی بشر نیز به تلاش و کوشش محققین، پژوهشگران نیاز دارد.
اما در این میان عده ای  راه اصلی و صحیح را رها کرده و به اصطلاح جاده خاکی زده اند و محصول فکر و اندیشه دیگران را ، محصول فکر و اندیشه خود معرفی میکنند.خصوصاً در جوامع علمی مثل برخی دانشگاه ها یا سایر مراکز تحصیلی این امر با نگاه تجارتی آن رونق فراوان یافته است.
کسی هم نیست دغدغه حلّ این معضل را داشته باشد؛ متولیان امر هم شاید دلایل خودشان را دارند.به لسان ساده تر دلسوز آگاه برای حلّ مشکل پژوهش، یا نداریم و یا اگر باشد، جواب گوی مشکلات عدیده آن نیست، و یا اگر صاحب نظران مطلع و ذی علم، نظری را مصروف حلّ این نوع مشکلات بدارند، گوشهای شنوا و چشمان تیزبین و بصیر نداریم که به آن جامه عمل بپوشانند.

در این مقاله برآنیم برای شما پژوهشگر محترم به طور مستقیم، دیدگاه های صائب حضرت آیت الله جوادی آملی را تحت عنوان "الزامات دهگامه پژوهش"ذیلاً بیان کنیم.ان شاء الله با نگاه محققانه و مدبرانه مطالعه نموده و در صدد عملیاتی کردن آن نظرات باشیم:

الزامات دهگانه پژوهش
از منظر آیت الله العظمی جوادی آملی:


محقق باید منصف بوده و پیش داوری نداشته باشد، پیش داوری مانند خانه ای پیش ساخته است که برای ذهن به منزله زندان خواهد بود و راهی برای آزاد اندیشی ذهن باز نخواهد گذاشت.
بدیهی است آدمی در برابر بسیاری از امور و افراد مسئول است که یکی از مهم ترین های آنها در حوزه علم و فن آوری است تا بتواند به واسطه آن علوم و فنون، علاوه بر روشن ساختن ابعاد آفرینش و علوم مؤثر در آسایش و آرامش بشریت، پاسخ گوی ابهامات و سؤالات ذهن های خلاق، کنجکاو و حقیقت خواه باشد، لذا باید از باب ادای وظیفه، به امر حیاتی پژوهش توجه اساسی گردد چرا که حفظ و تصفیه اندیشه انسانها در دژ تحقیق رقم می خورد.[1]


ادامه مطلب


 الزامات دهگانه پژوهش

از منظر آیت الله العظمی جوادی آملی:


محقق باید منصف بوده و پیش داوری نداشته باشد، پیش داوری مانند خانه ای پیش ساخته است که برای ذهن به منزله زندان خواهد بود و راهی برای آزاد اندیشی ذهن باز نخواهد گذاشت.
بدیهی است آدمی در برابر بسیاری از امور و افراد مسئول است که یکی از مهم ترین های آنها در حوزه علم و فن آوری است تا بتواند به واسطه آن علوم و فنون، علاوه بر روشن ساختن ابعاد آفرینش و علوم مؤثر در آسایش و آرامش بشریت، پاسخ گوی ابهامات و سؤالات ذهن های خلاق، کنجکاو و حقیقت خواه باشد، لذا باید از باب ادای وظیفه، به امر حیاتی پژوهش توجه اساسی گردد چرا که حفظ و تصفیه اندیشه انسانها در دژ تحقیق رقم می خورد.[1]
بی شک پژوهش، اساس دین تحقیق محور و علمی اسلام است[2] که حیات فردی و اجتماعی انسان ها را تحقیق می داند[3]، هم چنین قرآن قانونگذار، راه تحقیق را پیش روی انسان ها گشود تا زندگی خویش را محققانه تنظیم و استوار نماید، به این صورت که یا خود محقق باشند یا از کسی که اهل تحقیق است، اطاعت کنند؛[4] زیرا تحقیق بر جاهلان واجب است؛[5] تا به فضل الهی از اقدام جاهلانه پرهیز شده و اسباب رشد انسانیت فراهم شود، چرا که روح تحقیق مایه ترقی انسان هاست،[6] البته تحقیقی که رشد حقیقی و واقعی را به دنبال می آورد که انسان مسئولیت پذیریا به تعبیر دیگر «خلیفه الله»[7] از طهارت و پاکی حین تحقیق برخوردار می شود.[8]
1. لزوم انطباق پژوهش با فطرت و فلسفه خلقت
پایبندی انسان به دین و به تبع آن پایبندی به فطرت در گرو تحقیق در حوزه دین است، چرا که انسان در فطرت و نهاد خود به دین گرایش دارد اما برای این که دین حق را در بُعد اندیشه علمی و انگیزه عملی بیابد باید اقدام به پژوهش و تحقیق کند و محقّقانه آن را بپذیرد، و متحقّقانه به آن معتقد و به برنامه های عملی آن پایبند شود، تا با نیل به دین به فطرت برسد[9]، از سوی دیگر تحقیق، علم آموزی و علم آوری در اسلام عبادت محسوب می شود، عبادتی که علت و فلسفه خلقت موجوادت است.[10]
2. حفظ حریم دیگران، مهم ترین ضرورت در پژوهش
پرهیز از ظلم اجتماعی و رعایت کامل حقوق توده مردم و دوری از هرگونه تعدّی به حریم جامعه، فضیلت برای تمام انسان ها محسوب می شود ، زیرا اسلام عدالت اجتماعی را پایه سعادت تمام ملت ها دانسته و پیروان خود را از هر گونه جور و ستم بر حذر می دارد.[12]
از این رو برای حفظ حریم خصوصی دیگران از سوء استفاده های احتمالی، باید رازداری یا کتمان سرّ که یک سنت الهی است در بین آحاد انسان ها زنده شود تا رحمت ها محفوظ بماند، خداوند، عالِم بر غیب که هیچ چیز از گستره علم او بیرون نیست اما همه این دانسته ها را برای همگان بیان نمی کند، سنت و نشان خدا برای مومن یا انسانها، پوشیدن راز و هویدا نکردن اسرار است، و مومن هم اینچنین باید باشد.[13]
لذا عالمان به لحاظ تفخیم و رعایت حریم افراد علاوه بر این، برای امتیاز گذاردن بین گوینده و گفته شده، قول و قائل و پرهیز از مغالطه بین انگیزه و انگیخته هرگاه نقدی بر معاصرین خود داشته باشند از ذکر نام فرد خودداری می ورزند.[14]
3. صداقت، اصل راهبردی در پژوهش
تردیدی نیست محقق و پژوهشگر باید از حب و بغض های شخصی و گروهی و مطامع دنیوی خود را برهاند تا در تحقیقات علمی پس از رسیدن به حقیقت آن را مطروح و مطرود نگرداند، زیرا شرط اصلی حقیقت گویی، نداشتن حب و بغض و دنیا خواهی است. به تعبیر دیگر این صفات می تواند نگاه ها را تغییر داده و اندیشه ها را از مسیر حق منحرف سازد.
4. هدفمندی، راهبرد بنیادین در پژوهش
قرآن کریم به ما می آموزد که در استفاده از نعمت های هستی راه درست را برگزینیم و در تحقیق و پژوهش به دنبال اصلاح و نجات باشیم.[18]
هدف نهایی از پژوهش، تحقیق و تحقق، رسیدن انسان متحقّق به مقام شامخ لقای خداست.
5. تخصص گرایی، شاخصه کلیدی در پژوهش
بی تردید محقق و پژوهشگر قبل از ورود به عالم پژوهش باید به تخصص حرفه ای برسد، چنان که حضرت علی(ع) می فرماید؛ «قَدِّر ثمَّ اقْطَعْ و فَکر ثُمَّ انْطِقْ و تُبَین ثمَّ إعْمَلْ[21]؛ [ابتدا] اندازه گیر، سپس بِبُر؛ و بیندیش، سپس بازگو؛ و بسنج، سپس به کار برخیز.»[22]
با این تفاسیر باید گفت ناقلان از نقل و عاقلان از عقل در کندوکاوهای علمیِ خویش یا به واقع می رسند یا به آن نائل می شوند، گاهی در اثر مهارت تام و مراعات کامل، آب صاف در اختیار انسان قرار می گیرد و گاهی در اثر غفلت و ذهول، آب گل آلود و مشوب، یقین در نیل به واقعیت، انسان نیازمند تحصیل معارف، کمال، احتیاط و تخصص است تا به آب صاف و رأی صائب برسند.[23]
6. جامعه محوری، رویکرد حیاتی در پژوهش
بدیهی است لزوم شناخت صحیح نسبت به حیات اجتماعی و رسالت انسان در آن ساحت، از جمله ضروری ترین معرفت های بشری است[24
7. امانت داری، مؤلفه راهبردی در پژوهش
بی تردید امین کسی است که نه چیزی بر مورد امانت بیفزاید و نه چیزی از آن بکاهد،[26] امانت دار به عنوان یک اصل انسانی[27] سبب تحکیم پایه های نظام بوده و خیانت در آن، مایه تهدیم و تخریب آن است.[28]
مراجعه نکردن به منابع اصلی و کافی دانستن منابع فرعی از جمله مصادیق خیانت در امانت و به عنوان آفت اصلی در مقوله پژوهش و تحقیق مورد نظر می باشد.[29]
8. حق محوری، شاکلۀ بنیادین پژوهش
بی شک حق محوری و حقیقت جویی و حقیقت طلبی نیاز فطری انسان است[30] و جهان هستی با حقیقت اداره می شود.[31]
لذا حق مداری نخستین پایه تحقیق علمی درباره حق است[35]، از این رو اگر انسان محقق مهتدی و بر محور حق نباشد نمی تواند هادی دیگران باشد.[36]
9. انصاف، مهم ترین الزام در پژوهش
باید اذعان نمود محقق باید منصف بوده و پیش داوری نداشته باشد، پیش داوری مانند خانه ای پیش ساخته است که برای ذهن به منزله زندان خواهد بود و راهی برای آزاد اندیشی ذهن باز نخواهد گذاشت، تفکر با انصاف، زمینه مستعد هدایت است.[37]
البته انصاف زمانی خواهد بود که آزادی در فضای تحقیقی وجود داشته باشد، فقدان آزادی در عقیده، قلم و بیان انصاف را منزوی و از زندگی بشر دور می اندازد.[38]
10. نشر فراگیر؛ اصل راهبردی در پژوهش
نباید فراموش نمود که نشر، نتیجه زحمات یک پژوهشگر است، بعد از کاویدن در ساحت اندیشه و فکر و با حفر نقب های عمیق و وسیع، چشمه اندیشه فوران کرده با انتشار و سیراب کردن سرزمین اندیشه و تفکّر، به بهره مندی جامعه از آن منجر خواهد شد.[39] زیرا نشر علوم و معارف دینی و الهی که قطعاً در خدمت بشر است برای هدایت، تربیت و نیل به کمال، محبوب و خواسته الهی است.[40]
پژوهش نوعی طلب دانش است که به عنوان فریضه دینی مطرح است، گاهی سمعی و بصری است که متزمّن و متمکّن است و گاهی عقلی و قلبی است که خارج از حوزه زمان و بیرون از قلمرو زمین است،[41] لذا باید گفت دستور کتاب آسمانی حرکت محقّقانه برای اثبات حق و نفی باطل است،[42] لذا فتوای شرع مبین، حرکت در مدار تحقیق است نه رکود درخوابگاه تقلید.[43]
روح تحقیق و پژوهش مایه ترقی انسان هاست چرا که بدون اختلاف نظر و تضارب آراء و با بهره بردن یکسان از اندیشه هرگز علم و صنعت پیشرفت نمی گردد و زمینه حل مسایل پیچیده فراهم نخواهد شد.[44]
پاورقی:
[1] تفسیر انسان به انسان،ص30.
[2] جامعه در قران، تفسیر تسنیم،ج7،ص31.
[3] سرچشمه اندیشه،ج3، ص433.
[4] تفسیر تسنیم،ج8،ص538.
[5] سوره بقره، آیه 159،تفسیر تسنیم،ج8، ص46.
[6] انتظار بشر از دین،ص267.
[7] سوره بقره، آیه30.
[8] اسلام و محیط زیست، ص267.
[9] دین شناسی، ص20.
[10] سوره زاریات، آیه 56.
[11] دین شناسی، ص20.
[12] سیره پیامبران در قران،ص334.
[13] صورت و سیرت انسان،ص247.
[14] شریعت در آینه معرفت، ص42.
[15] فلسفه حقوق بشر،ص215.
[16] فطرت در قران، ص48.
[17] ادب فنای مقرّبان،ص472.
[18] فلسفه حقوق بشر،ص243.
[19] سوره بقره، آیه156.
[20] فلسفه حقوق بشر، ص5.
[21] بحارالانوار، ج 71، ص 341.
[22] انتظار بشر از دین،ص161.
[23] همان.ص112.
[24] جامع در قران، ص18.
[25] سروش هدایت، ج2، ص84.
[26] سیره رسول اکرم(ص) در قرآن، ص193.
[27] نسبت دین و دنیا،ص143.
[28] سروش هدایت،ج4،ص257.
[29] اسلام و محیط زیست،ص261.
[30] رحیق مختوم،ص134.
[31] تفسیر تسنیم،ج1، ص304.
[32] سوره انبیاء، ص116.
[33] سروش هدایت،ج4،ص13.
[34] سروش هدایت، ج4،ص13.
[35] فلسفه حقوق بشر،ص73.
[36] تفسیر تسنیم،ج1،ص448.
[37] سیره رسول اکرم در قرآن، ج8،ص85.
[38] حیات حقیقی انسان در قرآن،ص342.
[39] سرچشمه اندیشه،ص8.
[40] مهر استاد، ص175.
[41] سروش هدایت، ج4،ص242.
[42] همان،243.
[43] همان،244.
[44] سروش هدایت،ج4، ص685.


 

 منبع:اسراء



  • پوسته های وطن
  • آریس موب
  • کارت شارژ همراه اول